फुडल्यान खेळ वता मुसळांचो ...

By Devita Khule

भारताच्या नकाश्याचेर कोरातिल्लें आमचें गोंय हें माणकुलें राज्य मात ह्या माणकुल्या राज्याचेर कितल्योश्योच राजवटी राज्य करून गेल्यो. तातुंतली कदंब ही एक. कदंब राजवटी वेळार गोंयच्या राजधानीचो मुकूट पणजी शारा कडेन न्हय तर चंद्रपूर म्हणजें आयच्या चांद्रा गांवां कडेन आशिल्लो. आनी ह्याच गांवांत उदेलो तो मुसळाच्या ठेक्यार नाचपी ‘मुसळ खेळ’!

ह्या खेळांत, हातांत मुसळ घेवन, हो खेळ नाचप जाता म्हणून ताका ‘मुसळ खेळ’ अशें नांव पडलें. मुसळ खेळाचीं पाळां-मुळां 100-150 वर्सा पयलीं मेळटात. तशेंच हो ‘मुसळ खेळ’ पुर्तुगेज राजवटी आदीच्यान गोंयांत अस्तित्वांत आशिल्लो अशें जाणकार म्हणटात. ह्या खेळांतली ‘मुसळ’ कोणो वापरून तयार करतात, पूण ती फक्त सादी तासून वापरिनात, तिका तासल्या उपरांत मदी-मदी उजो लावन बुराक करून तातूंत “छनछन” हो आवाज येवंक खाशेलें उपकरण घालप जाता. तशेंच ताका तांबड्या आनी पाचव्या रंगान रंगोवप जाता.

हो खेळ हरीहराच्या राजवटी वेळार चांद्रा गांवांत सुरू जाल्लो अशें म्हणटात, तेच परिन तो हरीहर राजाच्या विजयाचो सुवाळो म्हणून खेळप जातालो. आदी ह्या खेळांत योध्दा जे ‘गन’, ‘लाठी’ घेवन वताले तेंच घेवन नाचप जाताले मात काळांतरान मुसळीन ताची सुवात घेतली अशें चांद्रा गांवचें जाणकार म्हणटात.

सुर्य ल्हवपीकतायेन मावळटा ते वेळार, ‘घुंगरूच्या मंद छनछनान, घुमटाच्या थापेन, मुसळाच्या ठेक्यान’ चांद्राच्या कावेरीं गांवाक जाग येता. गांवची धाकटीं- व्हडलीं सेंट एँथनी कॉपेलाच्या खुर्सा सामकार एकठांय जातात आनी मागणें करून मुसळ खेळाक प्रारंभ करतात आनी उपरांत एक-एक करून हो खेळ चांद्रांतल्या चाड्ड्या कुटुंबाच्या आंगणान खेळप जाता. मुखेलपणान हो मुसळ खेळ चांद्रांतलो क्षत्रीय म्हणजेच ‘चाड्डो’ समाजूच खेळटात.

पोर्तुगेज काळार जाल्ल्या इंक्विजिशनां वेळार गोंयकारांक आपल्या परंपरीक खेळांत, नाचात कांय बदल हाडचें पडलें तातूंत मुसळ खेळाचो लेगीत आस्पाव आशिल्लो. मुसळाच्या मूळ गितांत लेगीत हो बदल हाडचो पडिल्लो. ताका लागून

“येदी येदी सांगशी सामाराची,

तातूंत आसा मुर्ती हरीहराची ”

इंक्विजिशनाच्या वेळार पोर्तुगेजाच्या ख्यास्ती कडल्यान वाचपाक चांद्राच्या क्षत्रीय समाजांतल्या पुर्वजांनी ह्या गितांतल्या ह्या वळींतलीं “ मुर्ती हरीहराची ” ही उतरां बदलून “ सायबीण मांय भांगराची  ” ही उतरां वापरपाक सुरू केली.

गोंयांत शेकड्यांनी वर्सा आदी इक्विजिशनां वेळार खुबशी लोकसंस्कृताय नश्ट करपाचो यत्न जालो मात गोंयकारांनी आपल्या तरेन त्यो जिव्यो दवरपाचो प्रयत्न केलो तांतूतलीच एक लोकसंस्कृताय, म्हणल्यार चांद्राचो ‘मुसळ खेळ’.