Travel talk: कलेचें म्हालघर - रघुराजपूर ओडीशा

"आपको बहूत ज्यादा पसंद आने वाला हैं ये गाँव। हालाके मैं भी पहली बार जा रही हूं, लेकीन इस गाँव के बारे में बहूत सुना हैं । कला में रुची रखनेवाले आप जैसे कलाकार को तो ये पसंद आयेगा ही आयेगा।" इश्टीणीचें सांगप चालू आशिल्लें आनी म्हजें कल्पना करप. आमी दुचाकेर आशिल्ल्यान तागेल्यो चडश्यो गजाली वाऱ्यान विरगळटाल्यो; म्हज्या कल्पना करपांत मात मातूय खंड पडलोना.

भुवनेश्वर ते रघुराजपूर, लागीं लागीं दोन वरांची वाट. म्हयनो डिसेंबराचो आसलो तरी, दुचाकी घेवन प्रवास करता आसत जाल्यार प्रदूशण, धुळ आनी रखरखीत वताचे चटके खायत पुरी म्हामार्गान सरळ वचपाचें. 'रघूराजपूर 1 कि.मी', दिकादर्शक फलक पळोवन जीवाक सूऽऽ जालें. मात गांवांत भितर सरना फूडें जो नजारो दिसलो तो पळोवन प्रवासाची तकालस खंयचे खंय नाच्च जाली. हो गांव म्हज्या इमिजिनेशना भायलो आशिल्लो. रघुराजापूर पळोवन कलाकारूच न्हय तर एखादो सामान्य मनीस लेगीत भुल्लूसतलो असोच तो नजारो आशिल्लो.

कलाकुसरेच्या सामानान भरिल्लो गांवचो एक पसरो

गांवच्या प्रवेशद्वाराचेर राम-लक्ष्मण-सीतेचे व्हडलें सुबक अशें चित्र रेखाटलां. गांवाच्या दुरगाच्यो वणटी, रस्ते, धार्मिक स्थळां,  इतलेंच न्हय तर उदकाची पायपां, टाकयो, लायटीचे खांबें आनी भौशीक प्रसाधन गृहां लेगीत रंगरंगयाळ्या चित्रांनी रंगयल्लीं दिश्टी पडटात. गांवातलें दर एक घर, घराच्यो वणटी, दारां, गेटी, खिडक्यो, खिडकेचे गज सगळें सगळें रेखीव वारली चित्रांनी रंगयल्लें पळोवपाक मेळटा.

दर एका घराच्या पडवेंत पसरो. रंगरंगयाळ्या पटचित्रांनी, वेगवेगळ्या प्रकारच्या ल्हान व्हड वस्तूंनी भरिल्लो पसरो. पटचित्र ही ओडिशाची खूप आदली, पारंपारिक, कपड्याचेर आधारिल्ली चित्रकला. 'पट' म्हणजे कपडो आनी 'चित्र' म्हणजे प्रतिमा. कपड्याचेर सैमीक रंग वापरुन पौराणिक काणयो, जगन्नाथ संस्कृताय, रामायण-महाभारत, राधा-कृष्णाची काणी दाखोवपी नक्षीदार चित्रां. बारीक ओळी आनी अलंकारिक शैली वापरील्ल्यान हें चित्र सामकें ज्वलंत दिसता. हाकाच पटचित्र अशें म्हणटात.

हेर वस्तू जश्यो लाकूड, फातर, आलिमेन, भिल्लमाडाचें पान, बेडो, कोणें, नाल्लाची कट्टी वापरुन आकर्षित ल्हान-व्हड भेटवस्तू, खेळणीं, पेपरव्हेट, दाराक लावपाचीं तोरणां विकपाक दवरील्लीं दिश्टी पडटात. ह्यो वस्तू रंगोवपाक ऍक्रेलिक रंग वापरू येतात, मात पटचित्र रंगोवपाक फक्त सैमीक रंगांचोच वापर जाता म्हणपाचें गांवच्या लोकां कडल्यान समजलें. सैमीक रंग तयार करपाक फुलां, शंख, काजळ, पाचवो फातर, हिंगूळ, ह्या सारकिल्ले सैमीक स्त्रोत वापरतात. ह्या कारणाक लागून पटचित्र हेर चित्रांपरस चड म्हारग आसता. कागद, माती आनी लाकडाचो पीठो वापरून तयार केल्यो वस्तूय आमकां हांगां पळोवपाक मेळटा.

चित्रकारीता हो ह्या गांवचो मुखेल धंदो. हांगच्या पसरकाराच्या हातात तुमकां सदांच एक ब्रश दिश्टी पडटलो. हातांत रंगाचो ब्रश आनी नजर एकटक नवें चित्र रेखाटपाचेर. पसऱ्यार गिरायक करपाक एक तर घरकान्न वा घरची तरनाटी पिळगी. गावांत वट्ट 160 घराबे आसात. जाणट्यां पासून नेणट्यां मेरेन, ल्हानां सावन व्हडां मेरेन, जांव दादलो मनीस जांव अस्तूरी दर एकल्याच्या आंगांत ही कला ठसठशीत भरील्ली आसा म्हणपाचें समजलें.

गांवांत लागीं लागीं 30 राष्ट्रिय पुरस्कार जैतिवंत पटचित्र कलाकार आसात अशें गांवकऱ्यां कडेन भासाभास केल्या उपरांत समजलें. पुराय आशिया खंडात नामनां जोडील्ले फामाद पटचित्र कलाकार डॉ. जगन्नाथ मोहपत्रा, पद्मश्री जोडील्ले मागूनी चरण दास, आनी पद्म विभूषण गुरु केलूचरण मोहपत्रा ह्याच गांवचे भुंयपूत अशें गांवचे लोक मोठ्या अभिमानान सांगतात.

रघुराजपूरांत तयार केल्लें जगन्नाथाचें पटचित्र वसुर्की पुरी गांवात व्हरतात आनी ह्या चित्राची देवळांत पूजा जाता. ह्या कारणाक लागून ओडिसांत पटचित्र खूप फामाद आसा. गांवची कलाकारी केन्ना सावन असो प्रस्न विचारल्यार "जेन्नाच्यान जगन्नाथ पुरी देवूळ अस्तित्वांत आसा तेन्नाच्यान हो गांव आनी त्या दिसाच्यान गांवचे कलाकार", अशें गांवचे लोक मोठ्या भावार्थान सांगतात. मात जगन्नाथ पुरी देवूळ केन्ना सावन अस्तित्वांत आसा हें संशोधकांकूय खबर ना.

गावांच्या मधोमध कलाकुसरेन बांदिल्लें देव रघूनाथाचें सुंदर अशें देवूळ आसा. देव रघूनाथ हो देव जगन्नाथाचो अवतार. ओडीशी लोकसंस्कृतायेत देव रघूनाथ आनी देव जगन्नाथ श्रीरामाचो अवतार आशिल्ल्याचें लोक मानतात. गांवची एकूण रंगरंगोटी पळयल्यार रघुराजपूर हो फक्त गांव न्हय तर ही कलाकुसरेन भरिल्ली एक जिती 'आर्ट गॅलरी' अशें म्हणूं येता.

देव रघूनाथ देवूळ, रघुराजपूर ओडीशा